طبق آمار رسمی موجود، مساجد با دارا بودن زیربنایی حدود ۱۷ میلیون متر مربع و زمینی حدود ۳۶ میلیون متر مربع که با احتساب قیمت زمین، حداقل سرمایه‌‌ای به ارزش تقریبی چهل هزار میلیارد تومان(بر اساس آمار سال ۱۳۷۵) برآورد می‌شود و با بیش از ۷۰ هزار مسجد یعنی تقریبا برای هر ۱۰۰۰ نفر یک مسجد، بزرگ ترین و گسترده ترین پایگاه تبلیغی و فرهنگی در سطح کشور می‌باشد. با این وجود، متاسفانه در حال حاضر تنها کمتر از ۵۰ ٪ از این مراکز دینی به طور نسبی مورد استفاده قرار می گیرد. یعنی حدود نیمی از مساجد به صورت نیمه فعال و بدون فعالیت هستند و اگر فعالیتی هم در آنجا انجام پذیرد، در مواقع خاص و مناسبتی می‌باشد. در صورتی که بر اساس آموزه های دینی مساجد باید در پنج نوبت جهت برپایی نماز مهیا گردد، که این تنها یکی از کارکردهای مساجد است و در این گزارش سعی داریم ضمن بحث در خصوص چرایی بی رونق بودن مساجد، به بررسی ظرفیت‌ها و کارکردهای این مکان مقدس در ابعادی گسترده‌تر و وسیع‌تر، که در طول دوران های تاریخی به اثبات رسیده است، بپردازیم.

سمیه عاقل  در بیان کارکردهای مساجد با تاکید بر اینکه این مکان مقدس صرفا برای برگزاری عبادت نیست، خاطرنشان کرد: هرچند مسجد به عنوان مکانی برای عبادت در نظر گرفته شده و محل سجده برای خداوند است لکن رفتار پیامبر(ص) و سایر ائمه اطهار(ع) در این خصوص نشانگر این است که کاربرد مسجد صرفا جنبه عبادی آن نیست بلکه در حد اعلای خود مرکز مهمی برای انجام رسالت پیامبر(ص) در ابعاد گوناگون بوده است.

وی افزود: مسجد در طول تاریخ و حتی در دوران انقلاب اسلامی ایران مکانی برای تجمع مردم، اتخاذ تصمیمات مهم، محلی جریان ساز و منبع قدرت مادی، معنوی و نرم برای جوامع اسلامی بوده که با تنوع بخشیدن به برنامه های مساجد می توان امروز نیز همان کارکردها را احیاء کرد.

کارکرد آموزشی مسجد

استاد حوزه و دانشگاه در توضیح کارکرد آموزشی مسجد به عنوان مقوله‌ای که از دیرباز مورد توجه بوده است، گفت: مسجد در گذشته تنها مکان آموزشی مسلمانان بوده است که یکی از جالب ترین جنبه‌های آن در شهر تبریز مشهود است؛ به گونه‌ای که مساجد متعددی در فاصله‌های کوتاه در بازار تبریز وجود دارد و در تاریخ آمده است که مغازه داران و کسبه هر صبح قبل از گشودن دکان‌های خود به مسجد رفته و کتاب مکاسب و احکام مربوط به بازار و خرید و فروش را در محضر استاد و روحانی مسجد یاد می‌گرفتند.

وی اضافه کرد: در روایتی نیز نقل شده است وقتی پیامبر وارد مسجد شدند، دو گروه را دیدند که یکی مشغول عبادت خداوند و دیگری مشغول مباحثه‌ی علمی بودند؛ پیامبر ضمن ارزشمند شمردن عمل هر دو گروه، در جلسه‌ی علمی شرکت کرده و فرمودند من برای آموزش مردم مبعوث شده‌ام.

این کارشناس دینی توضیح داد: البته هر آموزشی را نیز نباید در مسجد انجام داد بلکه باید علوم اعتقادی، اخلاقی و همچنین دانش و مهارت‌های مورد نیازی که یادگیری آن برای زندگی مردم مفید باشد، باید آموزش داده شود.

علی‌رغم اینکه پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله مسجد را تنها به عنوان پدیده جغرافیایی و مکانی نمی‌نگریست و اندیشه‌ای بسیار فراتر و بالاتر از دیدگاهی صرفاً مکانی به آن داشت، در حال حاضر توسط نهادها و دستگاه های اجرایی مراکز متعددی از پایگاه های فرهنگی و دینی در سطح کشور راه اندازی شده که توجه بسیاری از جوانان را به خود جلب نموده است. نمونه بارز آن فرهنگ‌سراها، مجتمع های فرهنگی و هنری و. .. است. در واقع به جای اینکه امور مربوطه در مساجد انجام گرفته و فضای جنبی وابسته به آن گردد، مساجد را در داخل این اماکن تعبیه می‌کنند. این مراکز با توجه به امکانات، اعتبارات و نیروهای انسانی آموزش دیده‌ای که دارند به راحتی جای مساجد را گرفته‌اند.

کارکرد فرهنگی مساجد/مسجد همان محلی بود که فرهنگ جاهلی عرب را از بین برد

عاقل در خصوص کارکردهای فرهنگی مساجد ابراز کرد: مسجد همان محلی بود که فرهنگ جاهلی عرب را از بین برد و ضمن جذب آنان به اسلام، عمارها و یاسرهای بسیاری را تربیت کرد.

بهترین جایی که می‌تواند هوای سالم فرهنگی را به جامعه تزریق کند

وی افزود: کارکردهای فرهنگی مساجد به قدری گسترده بود که با اجازه پیامبر(ص) و گاه با حضور ایشان مسابقاتی در آن برگزار می‌شد و امروز نیز بنابر تاکید های مکرر رهبر انقلاب، این مکان مقدس بهترین جایی است که می‌تواند هوای سالم فرهنگی را به جامعه تزریق کند.

کافی نت‌ها را به مساجد ببریم

کارشناس مسائل دینی خاطرنشان کرد: امروزه با بهره گیری از امکانات موجود می توان کارکرد مهم فرهنگی را در مسجد احیاء نموده و همچون زمان دفاع مقدس که گاه در آن تئاتر نیز برگزار می کردند، استفاده های متعددی از این ظرفیت نمود؛ برای مثال می‌توان نمایش‌ها را به مساجد کشاند، جلسات فرهنگی دایر کرد و یا حتی با همفکری روحانیون و مدیران کافی نت‌ها را به مساجد آورد که من مطمئنم با استقبال بی‌نظیر خانواده‌ها مواجه می‌شود.

کارکرد تبلیغی مسجد/ پیامبر(ص) فرمود: مردم را فراری ندهید

وی در تشریح ظرفیت‌های تبلیغی این مکان مقدس، اظهار کرد: تا کنون هیچ مرکزی به اندازه‌ی مسجد در حوزه تبلیغی و معرفت دهی به مردم، ایفای نقش نکرده است و اکنون نیز می‌توان زیبایی‌های اسلام را با بیان زیبا در این مرکز دینی به مردم ارائه کرد اما باید در شیوه‌ی تبلیغ، موعظه، خطابه و سایر فعالیت‌ها سیره‌ی پیامبر(ص) را مورد نظر داشته باشیم که ایشان هرگز مردم را خسته نمی کردند، همیشه جذاب و کوتاه سخن می گفتند و می فرمودند به مردم بشارت بدهید و آنان را فراری ندهید!

کارکرد اجتماعی مسجد

این استاد حوزه‌ی علمیه ادامه داد: در زمینه کارکردهای اجتماعی مساجد نیز می‌توان به مباحث ویژه‌ای پرداخت کرد؛ از جمله اینکه اسلام همواره بر بعد اجتماعی تاکید کرده و انزوا و گوشه گیری را نفی می‌کند و از همین جهت حتی توصیه می‌کند یک عمل عبادی فردی چون نماز در مسجد و به جماعت اقامه شود زیرا حضور در مسجد زمینه ساز تعاون و تقواست و روحیه جمعی را تقویت می‌نماید.

وی تاکید کرد: زمانی فعالیت هایی چون خیرات و انفاق، ایجاد صندوق های قرض الحسنه، جمع آوری کمک های مردمی، تامین جهیزیه دختران نیازمند، ایجاد شرایط ازدواج های آسان، ارائه‌ی خدمات درمانی و خیلی دیگر از اقدامات انجام می‌گرفت که همه در کنار هم به تقویت روحیه‌ی جمعی و مقاومت منجر می‌شد که باز می توان به راحتی همان فعالیت‌ها را تکرار کرد.

کارکرد سیاسی مسجد

وقتی اولین مسجد به فرمان پیامبر اسلام(ص) در مدینه ساخته شد، به مرکزی جهت تصمیم گیری و بحث و بررسی امور مسلمانان از جمله امور دینی و سیاسی تبدیل شد؛ به طوری که تمام حرکات مهم مسلمین در زمینه های متعدد از مکانی به نام مسجد شروع و هدایت می‌شد. این کارکرد مساجد در دوره‌‌ی امامان(ع) نیز حفظ شد به گونه‌ای که اقداماتی چون معرفی خلیفه، مراسم بیعت با خلیفه، سخنرانی‌های سیاسی و امثال آن در این مرکز دینی انجام می‌شد.

عاقل این کارکرد را در دوران شکل گیری انقلاب اسلامی مورد توجه قرار داد و عنوان کرد: چه در زمان شکل گیری انقلاب و چه پس از آن جلسات و سخنرانی‌های سیاسی امام خمینی(ره) در مساجد صورت می گرفت و انتخابات نیز در این مکان مقدس برگزار می‌شد؛ امروز نیز ایراد مهمترین سخنرانی‌ها در حوزه‌های سیاسی توسط رهبر انقلاب در راستای تداوم همین امر می‌باشد.

کارکرد جهادی مسجد/چرا پیامبر(ص) خیمه‌های جنگی را در مسجد برپا می‌کرد؟

وی یادآور شد: در زمان دفاع مقدس علاوه بر تشکیل جلسات متعدد توسط زمندگان و طراحی نقشه‌های جنگی، اعزام نیروها به جبهه نیز در همین محل انجام می‌شد و پیامبر نیز همیشه خیمه‌ی جنگی را در مسجد برقرار می‌کرد تا این پیام را به همگان برساند که مسلمان در زمان جنگ نیز باید بر معنویات، اخلاق و اعتقادات توحیدی باقی بماند.

ستاد عملیاتی رهبر انقلاب اسلامی مسجد است

کارشناس مسائل دینی تاکید کرد: دشمن مسجد را به جد مورد هدف قرار داده و اقرار می‌کند که ستاد عملیاتی رهبر انقلاب اسلامی مسجد است و آنان سخت در صدد برچیدن این سنگر هستند در حالی که امام خمینی(ره) با پشتوانه‌ی تفکر اسلامی فرموده مساجد سنگر است، سنگرها را حفظ کنید.

کارکرد رسانه‌ای مسجد/بهترین پتانسیل برای مهندسی وسایل ارتباط جمعی 

وی کارکرد رسانه‌ای مسجد را نیز حائز اهمیت دانست و گفت: برخی بر این باورند با وجود وسایل ارتباط جمعی پیشرفته و تکنولوژی‌های جدید، مساجد کارکرد رسانه‌ای خود را از دست داده‌اند اما این سخن صحیح نیست چرا که گستردگی و تعدد مساجد در جهان اسلام، بهترین پتانسیل برای مهندسی وسایل ارتباط جمعی است و پیام‌های ارسال شده توسط مسجد خاصیتی دارد که پیام‌های رسانه های دیگر ندارند.

پیام مسجد انقلاب ساز است انقلاب سوز نیست

این فعال فرهنگی افزود: پیام مسجد هرگز سانسور یا فیلتر نمی‌شد، محرمانه و غیر محرمانه ندارد، پیام مسجد همیشه مثبت است و منفی نیست، پیامش در قلب‌ها نفوذ می‌کند، انقلاب ساز است نه انقلاب سوز، تازه است و هرگز کهنه نمی‌شود.

کارکرد روانی مسجد

وی همچنین در عصری که اضطراب و افسردگی به معضلی برای بشر جهان صنعتی تبدیل شده است، مسجد را بهترین مأمن جهت دستیابی به آرامش معنوی دانست و خاطرنشان کرد: امام صادق(ع) فرموده است هنگام رویارویی با مشکلات و اندوه های دنیوی به مساجد پناه ببرید.

علاوه بر تشریح کارکردها و ظرفیت‌های نهفته در این مکان مقدس، علل و آسیب های وضعیت پیش آمده یکی دیگر از ابعادی است که باید در احیای جایگاه مساجد در جهان اسلام مورد توجه قرار گیرد.

سنگری در برابر تهاجمات

حجت الاسلام وحدت مشهوری نیز در گفت‌وگو با خبرنگار گروه فرهنگی آناج در خصوص علل بی رونقی مساجد بخصوص در بین قشر جوان ضمن اشاره به تهاجمات فرهنگی از سوی دشمنان اسلام، گفت: علیرغم افزایش تعداد مساجد در شهرهای مختلف کشور، بی رونقی آن از جمله مسائل مهمی است که جای توجه و تامل دارد چرا که مسجد در اسلام به عنوان سنگری در برابر تهاجمات همواره دارای جایگاه ویژه ای بوده است.

اغلب مساجد منفعل رها شده‌اند/ لزوم توجه به تراکم جمعیت در ساخت مساجد

وی عوامل مختلفی را در این زمینه دخیل دانست و اظهار کرد: بی توجهی به تراکم جمعیت در احداث و انتخاب مکان مسجد، موجب می شود در منطقه‌ای چندین مسجد با فاصله‌ی اندک از یکدیگر ساخته شده و اغلب به صورت منفعل باقی بمانند و در عین حال در منطقه‌ای دیر (ولو پرجمعیت) به سختی بتوانیم مسجدی را پیدا بکنیم.

برخی مساجد امام جماعت و مبلغ ندارند

این کارشناس دینی اذعان داشت: وجود ائمه‌ی جماعت، مبلغان روحانی و قدرت ایشان در امر تبلیغ و تبیین مسائل از عوامل بسیار مهم در این زمینه است در حالی که متاسفانه در خیلی مساجد، بخصوص مساجد روستاها، هیچ ائمه‌ی جماعتی وجود ندارد.

نقش روحانی مسجد در جذب جوانان

بی شک جوان تنوع طلب، زیباپسند و کنجکاو امروز اهل نشستن پای سخنان مربوط به صرف احکام نماز و غسل نیست، جوان امروز حدیث و روایت را بدون استدلال عقلی نمی‌پذیرد و دیگر اشتیاق به بهشت یا ترس از جهنم او را به مسجد نمی کشاند (که البته این نیز به نوعی جای تاسف دارد) زیرا تحت تاثیر پیشرفت فناوری و اطلاعات و نیز در اثر بسیاری از شبهه پراکنی‌ها و جوسازی های فرهنگی و روانی، بسیاری از امور از سوی جوانان مورد سوال است که می توان در مسجد بدان ها پاسخ گفت.

به عبارت دیگر تنها منبع اطلاعاتی و علمی جوان امروز روحانی محل نیست بلکه بسیاری از منابع پیشرفته‌ی دیگر را در اختیار دارد و این درحالی است که متاسفانه روحانیون و امامان جماعت حاضر درمساجد با دو نقص بزرگی روبرو هستند که یکی عدم مخاطب شناسی و دیگری به روز نبودن اطلاعاتی است؛ متاسفانه مبلغان و روحانیون از طبع تنوع گرایی و کنجکاوی جوانان و نوجوانان و حتی نیازهای آن در این دوره‌ی سنی آگاه نیستند و شاید برای همین است که به سطح بالاتر و متفاوت تری از بیان احکام غسل فراتر نمی روند.

وی تاکید کرد: مسجد صرفا به معنی ساختن یک بنا نیست، بعد فیزیکی و ساختمان مسجد صرفا یک مقدمه است و محتوای آن مطالب و موضوعاتی است که در آن مطرح شده و فعالیت هایی است که باید انجام بگیرد.

می توان در مسجد مجلس عقد هم به پا کرد

این فعال فرهنگی با اظهار تأسف از همایند بودن مسجد با مراسمات عزا و سوگواری، ادامه داد: با توجه به کارکردهای متعددی که مساجد در طول تاریخ داشته اند، متاسفانه ما امروز کمترین استفاده ها را از ظرفیت مساجد می کنیم در حالی که مسجد صرفا برای اقامه ی نماز یومیه یا انعقاد مراسم ختم نیست بلکه در مساجد می توان به برقراری امور متعدد ارزشمند چون مراسمات عقد و ازدواج (البته با رعایت موازین شرعی) نیز پرداخت کرد.

وی گفت: علاوه بر این‌ها باید گفت مسجد دارای شاخصه های ظاهری و باطنی است؛ اما علاوه بر تقلیل یافتن کاربری های مساجد، خیلی از این مکان های مقدس ما در ظاهر خود هیچ مشخصه‌‌ای ندارند که بتوان نام مسجد را بر آنان اطلاق کرد و خیلی وقت‌ها از کنار برخی ساختمان‌ها رد می شویم بدون اینکه بفهمیم این ساختمان یک مسجد است! زیرا نه معماری مشخصی دارد و نه المانی که بتوان از روی آن مسجد بودنش را تشخیص داد؛ در حالی که خوب می دانیم ظاهر فیزیکی مساجد نیز در جذب افراد تاثیر گذار هستند و بهتر است متولیان امر توجه ویژه‌ای به این مقوله داشته باشند.

نام گذاری هفته جهانی مسجد و روز جهانی مساجد پیشنهادی بود در پی به آتش کشیده شدن مسجد الاقصی به وسیله رژیم غاصب اسرائیل در سال ۱۳۴۸، توسط جمهوری اسلامی ایران پیشنهاد و به سازمان کنفرانس اسلامی ارائه شد.

تصویب این پیشنهاد در اجلاس سی ام وزرای امور خارجه کشورهای اسلامی در تهران نشان از اهمیت و توجه جدی‌تر به مقوله مسجد با نگاه فرا کشوری و جهان اسلامی می باشد و در قطعنامه‌‌ای که به این مناسبت از سوی سازمان کنفرانس اسلامی صادر گردیده، از کشورهای عضو خواسته شده است، تا در راستای تحکیم مساجد، در توسعه فرهنگ و ارزش های اسلامی در جهت تکریم و بزرگداشت هفته مذکور تلاش نمایند.

لکن با وضعیت فعلی حاکم بر مساجد، به خصوص در ایران که نقش رهبری جامعه اسلامی را بر عهده دارد، باید با نگاهی ژرف به آسیب شناسی و به کارگیری راهکارهای سنجیده در خصوص احیای جایگاه مساجد پرداخت.

منبع:آناج

انتهای پیام/س